• आबेश कुमार श्रेष्ठ

आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल केवल विचार अभिव्यक्त गर्ने र साथीभाइसँग जोडिने माध्यममा सीमित छैन । यो आम्दानीको स्रोत, व्यक्तिगत ब्रान्ड निर्माण गर्ने प्लेटफर्म र लोकप्रियता मापन गर्ने माध्यमसमेत बनेको छ । विशेषगरी फेसबुकले उपलब्ध गराएका मोनिटाइजेसन सुविधाले धेरै नेपाली सामग्री निर्मातालाई आफ्नो सिर्जनशीलताबाट आम्दानी गर्ने अवसर दिएका छन् । तर, यही अवसरसँगै एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठेको छ – के फेसबुकबाट पैसा कमाउने होडमा हामीले आफ्नो र अरूको गोपनीयतालाई नै दाउमा लगाइरहेका छौँ ?

गोपनीयताभन्दा आम्दानी ठूलो ?
फेसबुक मोनिटाइजेसनले सामग्री निर्मातालाई आफ्नो सामग्रीको प्रदर्शन र योग्यताअनुसार आम्दानी गर्ने अवसर दिन्छ । तर जब आम्दानीको सम्बन्ध भ्युज, दर्शकको संलग्नता र सामग्रीको पहुँचसँग जोडिन्छ, तब केही प्रयोगकर्तामा बढीभन्दा बढी मानिसको ध्यान खिच्ने दबाब सिर्जना हुन सक्छ । यही दबाबले सामग्रीको प्रकृति र प्रस्तुतीकरणमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।
नेपालमा पनि सामाजिक सञ्जालमा दैनिक जीवनका दृश्य, पारिवारिक गतिविधि, वैवाहिक सम्बन्ध, बालबालिकाका क्रियाकलाप, बिरामी अवस्थाका दृश्य र व्यक्तिगत विवादसमेत सार्वजनिक गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । यस्ता सामग्रीमध्ये केही स्वेच्छिक रूपमा साझा गरिएका हुन्छन् भने केहीमा सम्बन्धित व्यक्तिको सहमति, मर्यादा र गोपनीयताबारे पर्याप्त ध्यान दिइएको हुँदैन ।
कुनै परिवारको निजी झगडा, कसैको दुःखको क्षण वा बालबालिकाको असहज अवस्थालाई भिडियोमा कैद गरेर सार्वजनिक गर्दा त्यसले दर्शकको ध्यान आकर्षित गर्न सक्छ । तर त्यसबाट प्राप्त हुने भ्युज वा आम्दानीले सम्बन्धित व्यक्तिको गोपनीयतामा परेको क्षतिको औचित्य पुष्टि गर्दैन । कुनै व्यक्तिको निजी जीवन अरूका लागि मनोरञ्जनको सामग्री बन्नु र त्यसबाट आर्थिक लाभ लिनु डिजिटल नैतिकताको गम्भीर प्रश्न हो ।

गोपनीयता भंग गर्ने माध्यम फेसबुक मात्र होइन
यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ । फेसबुक मोनिटाइजेसन आफैँले हरेक प्रयोगकर्ताको गोपनीयता भंग गर्छ भन्नु प्राविधिक रूपमा सही हुँदैन । समस्या यसको प्रयोग, व्यक्तिगत विवरणको सङ्कलन तथा प्रशोधन गर्ने प्रणाली, प्रयोगकर्ताको डिजिटल व्यवहार र आम्दानीका लागि सामग्री निर्माण गर्दा अपनाइने अभ्याससँग सम्बन्धित छ ।
सामाजिक सञ्जालले प्रयोगकर्ताको गतिविधि, रुचि, अन्तरक्रिया र अन्य उपलब्ध सङ्केतका आधारमा सामग्री तथा विज्ञापनलाई व्यक्तिगत बनाउन सक्छ । यस्ता प्रक्रियाले प्रयोगकर्तालाई सान्दर्भिक सामग्री उपलब्ध गराउन सहयोग गरे पनि व्यक्तिगत जानकारी कसरी प्रयोग भइरहेको छ, त्यसबारे पर्याप्त जानकारी र नियन्त्रण नहुँदा गोपनीयतासम्बन्धी चिन्ता उत्पन्न हुन्छ ।
त्यस्तै, फेसबुकमा सामग्री सार्वजनिक गर्दा प्रयोगकर्ताले केवल आफ्नो अनुहार वा आवाज मात्र साझा गरिरहेको हुँदैन । भिडियोको पृष्ठभूमिमा देखिने घरको बनावट, विद्यालयको नाम, कार्यस्थल, सवारीसाधनको नम्बर, स्थानसम्बन्धी सङ्केत र परिवारका सदस्यको पहिचानसमेत खुल्न सक्छ । सामान्य देखिने यस्ता विवरणलाई अन्य सार्वजनिक जानकारीसँग जोडेर व्यक्तिको दैनिक गतिविधि वा पहिचानबारे थप जानकारी अनुमान गर्न सकिने जोखिम रहन्छ ।
यसैले गोपनीयता भनेको पासवर्ड सुरक्षित राख्नु वा खाता निजी बनाउनु मात्र होइन । आफूले कस्तो जानकारी सार्वजनिक गरिरहेको छु, त्यसबाट कसलाई कस्तो असर पर्न सक्छ र त्यो जानकारी भविष्यमा कसरी प्रयोग हुन सक्छ भन्ने कुरा बुझ्नु पनि गोपनीयताको हिस्सा हो।

बालबालिका : अभिभावकको आम्दानी कि उनीहरूको अधिकार ?
फेसबुक मोनिटाइजेसनको सन्दर्भमा सबैभन्दा संवेदनशील विषय बालबालिकाको गोपनीयता हो । कतिपय अभिभावकले आफ्ना बालबालिकाका दैनिक गतिविधि, रुने दृश्य, बिरामी अवस्था, पारिवारिक कुराकानी वा निजी क्षणलाई सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गर्छन् । त्यस्ता सामग्रीबाट लोकप्रियता वा आम्दानी प्राप्त हुने सम्भावनाले बालबालिकाको जीवनलाई निरन्तर प्रदर्शनको विषय बनाउन सक्छ । तर बालबालिकाले आफ्नो दीर्घकालीन डिजिटल पहिचानबारे पूर्ण रूपमा निर्णय गर्न सक्दैनन् । आज अभिभावकलाई सामान्य लागेर सार्वजनिक गरिएको भिडियो भोलि उनीहरू ठूलो भएपछि लज्जा, असहजता वा सामाजिक समस्याको कारण बन्न सक्छ । बालबालिकाको अनुहार, व्यक्तिगत विवरण र संवेदनशील अवस्थालाई सार्वजनिक गर्दा उनीहरूको सुरक्षा र भविष्यको गोपनीयतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
अभिभावक हुनु भनेको बालबालिकाको जीवन सार्वजनिक गर्ने अधिकार मात्र हुनु होइन; उनीहरूको सम्मान, सुरक्षा र निजी जीवनको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी पनि हो । बालबालिकाको बाल्यकाल अभिभावकको डिजिटल आम्दानीको साधन बन्नु हुँदैन ।

दुःखको व्यापार र डिजिटल सहानुभूति
सामाजिक सञ्जालमा मानवीय संवेदना र सहयोगका लागि सामग्री सार्वजनिक गर्नु सकारात्मक हुन सक्छ । विपद्पीडितलाई सहयोग जुटाउनु, उपचारका लागि आर्थिक सहायता सङ्कलन गर्नु वा सामाजिक समस्याबारे जनचेतना फैलाउनु डिजिटल माध्यमका उपयोगी पक्ष हुन् । तर सहयोगको नाममा पीडितको अनुहार, व्यक्तिगत विवरण र असहाय अवस्थालाई आवश्यकताभन्दा बढी प्रदर्शन गर्नु फरक विषय हो । कसैको दुःख सार्वजनिक गर्दा उसको सहमति, सम्मान र सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । सहयोग जुटाउने उद्देश्यले सार्वजनिक गरिएको सामग्रीसमेत जिम्मेवार र पारदर्शी हुन आवश्यक छ ।
जब मानिसको पीडा दर्शकको आकर्षण र सामग्री निर्माताको सम्भावित आम्दानीसँग जोडिन थाल्छ, तब सहानुभूति र प्रदर्शनबीचको सीमा धमिलो हुन सक्छ । हामीले विचार गर्नुपर्ने प्रश्न हो – हामी पीडितलाई सहयोग गरिरहेका छौँ कि उसको पीडालाई आफ्नो डिजिटल लोकप्रियताको माध्यम बनाइरहेका छौँ ?

नेपालको कानुन र डिजिटल जिम्मेवारी
नेपालको संविधानले गोपनीयताको हकलाई मौलिक हकका रूपमा संरक्षण गरेको छ । व्यक्तिगत गोपनीयतासम्बन्धी विषयलाई वैयक्तिक गोपनीयतासम्बन्धी ऐन, २०७५ ले पनि सम्बोधन गरेको छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा कुनै सामग्री उपलब्ध छ भन्दैमा त्यसलाई इच्छाअनुसार प्रयोग गर्ने, अरूको निजी जीवन सार्वजनिक गर्ने वा व्यक्तिगत विवरणको दुरुपयोग गर्ने स्वतः अधिकार प्राप्त हुँदैन । डिजिटल सामग्री निर्माण गर्ने व्यक्तिले आफ्नो सामग्रीले अरूको अधिकारमा असर पार्छ कि पार्दैन भन्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । सहमतिबिना निजी दृश्य सार्वजनिक गर्नु, व्यक्तिगत जानकारी दुरुपयोग गर्नु वा अपमानजनक सामग्री फैलाउनु परिस्थितिअनुसार कानुनी प्रश्न बन्न सक्छ । त्यसैले मोनिटाइजेसनबाट आम्दानी गर्ने व्यक्तिले प्लेटफर्मका नियमसँगै नेपालको प्रचलित कानुन र डिजिटल नैतिकताबारे पनि जानकारी राख्न आवश्यक छ।
त्यसैगरी, फेसबुक प्रयोगकर्ताले आफ्नो खाताको गोपनीयता सेटिङ, एपको अनुमति, विज्ञापनसम्बन्धी प्राथमिकता र व्यक्तिगत जानकारी प्रयोग गर्ने विकल्पहरू समय–समयमा समीक्षा गर्नुपर्छ । तर व्यक्तिगत सेटिङ मात्र पर्याप्त हुँदैन; प्लेटफर्मको पारदर्शिता, प्रभावकारी नियन्त्रण र प्रयोगकर्ताको अधिकार संरक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

आम्दानीसँगै उत्तरदायित्व पनि
फेसबुक मोनिटाइजेसनको विरोध गर्नु समाधान होइन । यसले नेपाली युवालाई सिर्जनशीलता, उद्यमशीलता र डिजिटल अर्थतन्त्रमा सहभागी हुने अवसर दिएको छ । समस्या आम्दानी गर्नमा होइन, आम्दानीका लागि अरूको गोपनीयता, सम्मान र सुरक्षालाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिमा हो ।
सामग्री निर्माताले आफ्नो आम्दानीको स्रोतलाई जिम्मेवार बनाउनुपर्छ। दर्शकले पनि सनसनीपूर्ण सामग्रीलाई अनावश्यक रूपमा फैलाउनुअघि त्यसको सामाजिक प्रभावबारे सोच्नुपर्छ। अभिभावकले बालबालिकाको गोपनीयतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । साथै, डिजिटल साक्षरता र गोपनीयतासम्बन्धी चेतना विद्यालय तहदेखि नै विकास गर्न आवश्यक छ ।
फेसबुकजस्ता प्लेटफर्मले पनि प्रयोगकर्तालाई उनीहरूको जानकारी कसरी प्रयोग हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा बुझाउने, गोपनीयता नियन्त्रण सहज बनाउने र दुरुपयोगविरुद्ध प्रभावकारी व्यवस्था कायम गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ ।

निष्कर्ष : भ्युजभन्दा ठूलो कुरा मानवीय मर्यादा
डिजिटल युगमा हरेक दृश्य सामग्री बन्न सक्छ, हरेक घटना पोस्ट बन्न सक्छ र हरेक व्यक्तिगत क्षण आम्दानीको सम्भावित माध्यम बन्न सक्छ । तर सबै कुरा सार्वजनिक गर्न मिल्छ भन्ने होइन । प्रविधिले हामीलाई आफ्नो जीवन देखाउने स्वतन्त्रता दिएको छ, अरूको जीवनलाई उनीहरूको सहमतिबिना प्रदर्शन गर्ने असीमित अधिकार दिएको छैन ।
फेसबुक मोनिटाइजेसनबाट आम्दानी गर्नु गलत होइन । तर त्यो आम्दानी कसरी प्राप्त भइरहेको छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ । यदि केही हजार भ्युज र केही रकमका लागि हामीले आफ्नो परिवारको गोपनीयता, बालबालिकाको भविष्य र अरूको मानवीय मर्यादा जोखिममा पार्छौँ भने त्यो डिजिटल सफलता होइन, जिम्मेवारीप्रतिको उपेक्षा हो ।
अन्ततः, सामाजिक सञ्जालमा भ्युज बढ्नु आम्दानीको अवसर हुन सक्छ, तर अरूको गोपनीयता जोगाउनु हाम्रो नैतिक जिम्मेवारी हो । पैसा कमाउने अवसर क्षणिक हुन सक्छ, तर डिजिटल रूपमा सार्वजनिक गरिएको निजी जीवनको प्रभाव वर्षौँसम्म रहन सक्छ । त्यसैले प्रश्न फेसबुकले हामीलाई कति पैसा दियो भन्ने मात्र होइन; त्यो पैसा कमाउने क्रममा हामीले आफ्नो र अरूको गोपनीयताको मूल्य कति चुकायौँ भन्ने पनि हो ।